Tamaita Nunavunmiun pilaarutiqaqtut atuqlugit uvalu tuniyaulutik kivgaqtuutinik uqauhikkut piumayamingnik: Inuktut (Inuktitut unalu Inuinnaqtun), Qablunaatut, Uivivitunluuniin.
Ukuat pidjutikhangit munagidjutiqaqtun talvuuna malrungnik nunaptingnik maligarni: tamna Ilitagijauhimajut Uqauhingit Maligaq (OLA) unalu Inuktut Munagidjutikharnik Maligaq (IPA).
Ataani hapkua Maligat:
- Una Ilitarijauhimajut Uqauhikkut Maligaq naunaijaijaangat Nunavunmiutat tuhaqtitigiaqaqtun pijaangatlu ikajuutikharnik talvanga Nunavut Kavamanmi nunalaanilu havakviani kitunikliqaak tapkuninga pingahuujut ilitagijauhimajunik uqauhirnik.
- Una Inuktut Tammaqtailinirmut Maligaq munagihimaakhugu atukhimaaqujaangatlu Inuktut (Inuktitut Inuinnaqtunlu) inuuhimaaqtukharnik uqauhiq tamaini ubluq tamaat inuuhirmi, ilihainikkut, munarhiliqinikkut, nunalaani titiqiqidjutiliqinikkut, nunalaanilu ikajuutikharnik.
Hapkuat maligat piliuqtaa Nunavut aadlatqiiktuq Kaanatami: avaliittuq nunanga talvani Nunaqaqqaakhimajut uqauhinga piqaqtuq Aadjikiiktumik ilitarijaunikkut qanuriniit Qablunaatut Uivivitunlu.
Pidjutiqaqtut aviktuqhimajup akhuurutainun imaa uqauhiliqinikkut aadjikiingnirmun, pitquhikkut tamaqtailiniq, uvalu pijaangnirit inungnun kivgaqtuutit.
UQAUHILIRINIRMUT NUNANGA NUNAVUNMI
INUKTUT UQAUHIQ
Tamna uqauhiq ilitariyauyumik taiyauyuq Inuktut ilaliutiyuq tamarmik Inuktitut Inuinnaqtunlu. Atauttikkut, piliuqtaa tunngavinga Nunavuutim uqauhilirinirmut pitquhimullu kinaujaakhaanik. Taimaa Inuktut pihimmaaqtuq hakugitqiyauyuq Nunaqaqqaaqhimayut uqauhingit Kaanatami, naunaiyainiq nampangit uumannga 2006, 2016, uumanilu 2021 naunaiqtaa kayumiittunnuamik kihimi mikhiyuq aturninnga uqauhirilluanganik, taimaa uqaqtaaqtut aadlangungittuq.
2006mi, 83pusantingauyut Nunavuutim amihuuninngit naunaiqtait Inuktut uqauhirilluariyangit. 10 ukiut kinguani, 2016mi, tamna nampanga mikhiyuq 65.3pusantmut, 2021mi, ittuq 62.7pusantmik. Una imaatut ittuq taimaa amihut Nunavummiut kangirhiyait uqayullu uqauhinganik, mikitqiaq ayuirhaliqtaa hivulliqpaariplugu uqauhinga iglumini. Mikhiyuq atayuq qaffinut ihumaaluutigiyauyut, unalu pipkaidjutinga Qablunaatitut ilihainiqmi inungnullu inuuhingani, ingilrayut avikturhimayunit, unalu nukaqhiuyut amihuuninngit — qitqani ukiunga Nunavunmi 26.8 ukiunik aadjiliurutigiblugu naamavyaktuq 40 ukiut tamaini Kanatami.
Humaangittuq una mikhiyuq, Inuktut inuuhimmaaqtuq, ubluq tamaat uqauhinga amihuni nunallaani tamainni nunavunmi, ikayuutauyuq ikaarutimik ukiuqaqtunut naunaitkutaupluni pitquhimut mahulingainiq.
Inuktitut
Inuktitut atuqtauluaqtuq Inuktut uqauhiq Nunavunmi. 2006mi, avatqumayuq 31,000 Nunavunmiutat ilitariyait Inuktitut uqauhilluariyangit — 83pusantnguyuq uumannga amihuuninngit. 2021ngurmat, qaffiujut Inuktitut uqauhirilluanganik uqajuktut mikhijuq 22,600mut, pipkaidjutijuq 52pusantmik Nunavunmit inungit.
Inuktitut hakugitqijaujuq uumani Qikiqtaaluk (Baffin) unalu Kivalliq aviktukhimajuni, uqauhirilluaqtaujuq ubluq tamaat inuuhirmingni, atuqtaujuq aimavingmingni, iliharvingni, havagvingni, nunamingni kavamaujuni, imaalu tuhaumapkaidjutikkut.
Aulahimaaqtun ilihairutikhangit ilihainikkut, ilihaijiit ajuikhautikhangit, numiktikhimajuniklu aulahimaarniaqtun akhukhaidjutikharnik ilauniqaqtunik Inuktitut ikajuutiginiaqturlu naunaijaijaangat aulajukharnik uqauhirnik tamangni pitquhingnik ublumimunlu.
Inuinnaqtun
Inuinnaqtun uqaqtaulluaqtuq uumani Kitikmeoni, ukunaniluaq Kugluktuk unalu Cambridge Bay (Iqaluktuuttiaq). Pipkaidjutijuq mikitqiamik kihimi akhuurutaujuq ilagijanga uumannga Inuit uqauhilirinirmut ilitquhinga. Talvani 2006, talvuuna 590 Nunavummiut uqaqtut Inuinnaqtun aihimavingmini. Uumanga 2016, qaffiuniit ikiklijuumiqtut hamunga 390, uumanngalu 2021, uumunnga Naamavjaktuq 235 uqaqtukhat.
Taimaali Inuinnaqtun atuqtait angijut ajukhautit ukiuqaqtunun tunijauniq, naunaitkutaujuq hakugingnirmun pitquhirmunlu quviahuutinun. Nunalaani aulajut ilihairutikhangit, ajuikhautikharnik hanaqidjutikharnik, qaritaujaliqidjutingnik ajuikhautikharnik hanalrutikharnik, ukiuqaqtunik tangmaarvikharnik pivalliavakhimajut imailiugianganik Atuliffaarlugu Inuinnaqtun uvalu pihimalugit inuuhimaarlutik hivuniptingni kingulipta. Taimaituungituq Inuktitut, Inuinnaqtun atuinaqtun tamna Latin alphabet, uqaqtiujutlu hivulliqtiuniaqtun hanaqidjutikharnik utiqtitijaangat hanaqidjutikharnik talvuuna unipkaarnikkut, ilihainikkut, nunalaanilu katimajunik.
Uqauhiq Atuqpaaliriarningagut Munarinigagulu
Tamangnik Inuktitut unalu Inuinnaqtun munariyauyut ataani Nunavunmi Ilitariyauhimayut Uqauhiit Maligaq (OLA) unalu Inuktut Tammaqtailiniq Maligaq (IPA). Ukuat maligat naunairutiqaqtun taima Nunavunmiutat pidjutiqaqtun piyaangat nunalaani ikayuutikharnik, ilihairutikharnik, kavamangitlu tuhaqtitiyaangat INUKTUT
Pijariaqaqtullu aviktuqhimajumi havagviit, haamlat, kitullu nanminiqaqtut katimajiit imaa aulahimaaqtumik tunihilutik kivgaqtuutinik Inuktut.
Aulahimaaqtumik havaqatigiingniq qitqani Nunavut Kavamanga, Inuit katimajiit, uvalu nunallaani iligiit pijaangini tapkua Inuktut aulahimaanginaqtuq ublumimun, quvianaqtuq, katitirutikharnik uqauhiq, katitirutikharnik Nunavunmiunun ilitagidjutikharnik, ilitquhigijainik, hivunikharniklu.
Pivingit: Naunaijainiq Kanatami, Kititaunit inuugiangniit 2006, 2016, tamnalu 2021.
QABLUNAATUN
Qablunaatun pidjutiqaqtuq qitqani Nunavunmi amigaitunun uqauhiqaqtunun nunanun. Tamnaujuq Aturniqhaq uqauhiq kavamani, aulaviujuni, havagviujunilu, ukunaniluaq aviktuqhimajuni havagviinni ukunatut Iqaluit, Kangirliniq, Iqaluktuutiamilu.
Taimaa Inuktut hivulliqpaangujuq uqauhinga amihunut Nunavummiut, Qablunaatun atuqtaulluaqtuq Tugliq Uqauhiq Ilitaujuq uvalu Uqaqtaujurlu Ubluq Tamaat, ukualluat havagvingni, iliharvingni, kavamatkunnilu havagviinni.
Taimaa fiptiini ukiuni, aturninnga Qablunaatun angiklijuumiqtuq. Pidjutigiblugit Naunaijaijit Kanatami, qitqani 2006 uumanilu 2021, nampanga Nunavunmiutat uqaqtait Qablunaatitut uqauhirilluaqtaa nauhimajuq talvanga 10.0% haunga 26.4%, amigaitqijaugaluaqtilugit 90% amihuuninngit tadja uqaqtut pittaaqtut uqarlutit Qablunaatun. Una angiklijuumirninnga ilanga pijuq angiklijuumiqtuq ingilraniq, qablunaat nunagijanganit nuutiqtut, hiamitiqturlu ittuq Qablunaatitut uqauhiit tamainni nunavunmi.
Qablunaatitut Atuqtauluaqtuq Ikaarutikkut Uqauhiq katitirutikharnik uqainaqtunik allatqiinik maamangit uqauhirnik Nunavunmi, uqaqtiujaangat tuhaqtitijaangat avatingni avikturvingniitunik, ajuittiagiikhimajunik, pitquhigijainiklu. Kihimi, qanuriniit naunaijaqhimajut akhuungnaqtut aulahimaaqtut pinahuarutit tapkua tammaqtaililugu akhuurutigilugulu Inuit uqauhiit pihimagiami aadjikutariiktumik uqauhilirinirmut avatinga.
UIVIITITUN
Uiviititun piqaqtuq hivitujumik uvalu quvianaqtumik ingilgaanin Nunavunmi, hamaniluaq kavamaqarvingmi, Iqaluit, agilrarijaa nakuuqpiaqtumik Francophone uqaqatigiiktut. Uiviititun atauhiujuq Nunavuutim pingahuujut Ilitarijauhimajut uqauhingit, talvaniinninngalu hapummiutijuq titiraqhimajumi uumani Ilitarijauhimajut Uqauhikkut Maligaq.
Pidjutigiblugit naunaijainikkut naunaijautit, qaffiuniit Nunavunmi inuit kitut naunaijaqhimajut Uivivitun uqauhirilluaqtaat angiklivaliajuq mikijumik ukiuni, hamanga 420 inuit 2006mi naamavjaktuq 495 uvani 2021. Tadja, amigaitqiaq 1,200 inuit uniudjuijut pijaarniraqhutik uqaqtuq Uivivitun, naunaiqtaa uqajuktuq malruungnik uqauhinganik nakuuhimmaaqtuq nunavunmi.
Tamna Francophone uqajuktunut Iqalungmi pijut akhuraaluk havaaq Nunavuutim pitquhinga inungnullu inuuhinga.
Kivgaqtuqtaujut hapkunanga École des Trois-Soleils, Uiviititun-uqauhiujuq inungnik iliharvik ilagani Commission scolaire francophone du Nunavut-mi, a Francophone nutaqqiqivik, a nunalaani nallautiliqivik (CFRT 107.3 FM), unalu Pitquhiliqinikkut Katimaviangit tapkua katimapkaijut ukiuq-tamaat hulidjutinik akhuurutigiblugu uqauhikkut pitquhikullu himmautinik.
Uivivitun anginiqhakkut atuqtaujuq hapkunani Nunalaani Ikajuutikhangit, Ilinniaqtuliqijitkut, Hunaliurnikkutlu Ilihairutikhangit, ikajuqtaujuq hakugiktumik havaqatigiingnirmik ukununnga Kavamatkut Nunavunmi, Kanatami Ilitquhiliqijiit, unalu kaanatami Francophone timiqutigijaujut.
Una akhuurutaujuq ilauniq pipkaidjutigijaa Uiviititun ihariagijaujuq ilagijanga Nunavuutim amihunik uqauhilgit kinaujaakhaanik, uqauhinga tamarmik nunamingni atadjutingalu, ikajuqtuq hakugiktigiami pitquhimut atajut tamainni Kaanataup Ukiuqtaqtumi.
HUUQ UQAUHILIRINIRMUT PILAARUTINGIT AKHUURUTAUJUQ?
Uqauhiq amigaitqijaujuq tuhapkainirmit, uqauhiujuq kinaujaakhaanik, ilitquhirmik, ilaunirmiklu. Munarivlugit uqauhiliqinikut ihumaqhuutit, Nunavumi pijutaujuq tamaita inuit inuulutik, iliharlutik, ilaulutiklu uqauhirmik ilitarijamingnik, pipkainikkut ilaupkainikkut ihumagittiarnikkullu aallakkiingniqarnirnun.
Havagviata Uqauhikkut Kamisinap Nunavunmun havaktut ubluq tamaat hapkua pilaarutit atulirlugit imaa Kangiqhipkainikkut, uqaudjinikkut, munarinikkut, uvalu ihivriungnikkut naunairiami tamaita Ilitarijauhimajut uqauhingit pimmariktumik pijait tamainni nunavunmi.